Vitamine K

DELEN

Vitamines behoren tot de groep van biologisch-actief werkzame stoffen. Zij zijn betrokken bij talrijke stofwisselingsreacties, hetzij direct, hetzij indirect, bijvoorbeeld als deel van een enzym. Bij een vitaminetekort ontstaan gebreksziekten. Natuurlijk is een tekort aan vitamines een relatief begrip. Een gering tekort, net onder de optimale behoefte, heeft nauwelijks zichtbare gevolgen, maar een kleine overschrijding van de minimale behoefte aan vitamines heeft meteen een extreme uitwerking. Daartussenin liggen allerlei overgangsvormen, waarbij men niet mag vergeten dat vitamines in wisselwerking staan met een heel scala andere stoffen.

Een vitamine die tientallen jaren ongestraft is verwaarloosd, is vitamine K1(als fylochinon). Deze zit in planten en plantaardige producten. Men kan er van uit gaan dat in de darm met behulp van vitamine K1, door de daar aanwezige darmflora, vitamine K2 wordt gemaakt. Nu is vitamine K2 een verzamelnaam voor de verschillende toestanden van deze vitamine. De afzonderlijke stadia die er zijn benoemt men met MK-0 tot MK-13. Deze vitamines zijn in vet oplosbaar. Men heeft, zelfs bij hoge overdoseringen, geen negatieve werkingen kunnen vaststellen, maar alleen positieve.

Het gehalte aan vitamine K1 is bij planten erg variabel. Dat hangt niet alleen van de plant af, maar varieert ook door allerlei factoren zoals: de tijd van het jaar, de plaats waar de plant groeit, opslag en verdere verwerking van het voedsel. Pas sinds de jaren negentig kan men het gehalte van vitamine K exact bepalen. Eerdere metingen moet men onder voorbehoud beschouwen.

Vitamine K-1 gehaltes van enkele voedingsmiddelen (microgram per 100 gram)

Boerenkool circa 800
Spinazie 400
Spruiten 200
Broccoli 150
Asperge 80
Sla 170
Avocado 20
Kiwi 40
Harde kazen 1 10
Margarine 2 50
Soja olie 190
Olijfolie 50

 

Naast de natuurlijke vitamines K1 en K2 kent men nog de kunstmatig gefabriceerde en in de natuur niet voorkomende vitamine K3 en zijn zogenaamde analogen (K4 en K5 etc.,die, zoals een farmaceutische firma meedeelde, in het organisme uiteindelijk omgevormd worden tot K3). Vitamine K3 kent men ook als menadion. Men heeft het oplosbaar gemaakt in water om het makkelijk te kunnen toedienen. Het is overigens ook niet identiek aan de natuurlijke vetoplosbare vitamines. Zo is het niet verwonderlijk dat het op een andere manier wordt opgenomen, anders wordt opgeslagen, anders wordt uitgescheiden en een grotendeels andere werking heeft dan de natuurlijke vitamine K. Alleen al het feit dat de natuurlijke vitamine K vetoplosbaar is en menadion, evenals zijn in de handel verkrijgbare vormen, in water oplosbaar is, zegt al veel! Menadion met zijn mogelijk schadelijke werking, was in de voedingsmiddelenindustrie echter lange tijd de enig toegestane vorm van vitamine K. De natuurlijke, bijwerkingsvrije vitamine K1 was daarentegen verboden.

De opname van de vetoplosbare vitamine vindt plaats in de darm en wel op een andere plaats dan de in water oplosbare vitamines, eiwitten en vetten. Terwijl het wateroplosbaar gemaakte menadion direct in het bloed wordt opgenomen, wordt vitamine K1 aan cholesterol gebonden en via een omweg, namelijk de lymfe, naar het bloed getransporteerd. Vanuit de centrale verwerkingsplaats -de lever- gaat het naar andere weefsels. Daarbij is gebleken dat de hoeveelheid vitamine in het bloed niets zegt over de hoeveelheid vitamine K1 in de weefsels.

Wat is de werking van vitamine K1?

De vitamine werd oorspronkelijk bekend als vitamine voor de bloedstolling. Als er niet voldoende vitamine K1 voorhanden is bloedt een dier bijvoorbeeld dood. Door vitamine K1  te geven wordt de bloeding gestopt. Maar ook bij bijvoorbeeld inwendige kneuzingen moet, als de wonden genezen, de bloedprop opgeruimd worden. Daarvoor is vitamine K1 noodzakelijk. Als vitamine K1 ontbreekt, kan het materiaal niet volledig worden afgebroken en kan er een embolie ontstaan. In de humane geneeskunde bewandelt men een andere, minder natuurlijke weg om embolieën te voorkomen; deze is voor de medicijnindustrie winstgevender.

In Japan gebruikt men vitamine K in het traditionele Japanse ontbijtgerecht natto (gefermenteerde sojabonen). Natto bevat hoge concentraties vitamines. Met name dus vitamine K, omdat het daar inmiddels bekend is dat het een belangrijke rol speelt bij het behoud van gezonde botten. Postmenopauzale Japanse vrouwen die veel natto eten, hebben een veel hogere MK-7 serumspiegel en hebben significant minder vaak een heupfractuur dan postmenopauzale vrouwen die weinig of geen natto eten. Ook hebben premenopauzale vrouwen die veel natto eten een hogere botmineraaldichtheid vergeleken met leeftijdgenoten die dit voedingsmiddel niet consumeren. Dat heupfracturen in Japan significant minder vaak voorkomen vergeleken met westerse landen, is waarschijnlijk mede te danken aan de consumptie van natto. Natto bevat circa 10 microgram menachinon-7 per gram en heeft een grote invloed op de vitamine K-status. Inname van menachinon-7 zorgt vergeleken met een gelijke hoeveelheid fyllochinon voor een sterkere toename van gecarboxyleerd osteocalcine. In dierstudies is aangetoond dat menachinon veel beter dan fyllochinon beschermt tegen leeftijdsgerelateerde afname van de botmassa door remming van botresorptie en stimulering van botmineralisatie. Suppletie met MK-7 uit natto bracht het proces van botverlies volledig tot stilstand in een diermodel voor postmenopauzale osteoporose. Tevens werd dit ondersteunt door een placebogecontroleerde studie van onderzoekers aan de Universiteit van Maastricht. Hieruit bleek dat vitamine K2 helpt bij het verbeteren van de hoeveelheid botmineralen en de breedte van het heupbot. Daarom zou deze relatief onbekende vitamine kunnen helpen bij het voorkomen van aan osteoporose gerelateerd botverlies bij vrouwen na de menopauze.

Het onderzoek, dat werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift ‘Osteoporosis International’, werden 325 vrouwen na de menopauze gevolgd gedurende een periode van 3 jaar. Hierbij werd de hoeveelheid botmineraal, de breedte van de nek van het femur (de plaats waar het dijbeen het vaakst een fractuur oploopt) en de dichtheid van het botmineraal aan het begin en het einde van elk jaar gemeten.

Uit de resultaten bleek dat vitamine K2 de hoeveelheid botmineraal en de breedte van de nek van het femur verbeterde ten opzichte van de placebogroep. In de placebogroep werd een verlies van 1,5% aan botsterkte per jaar gemeten. In Japan wordt MK-4 al tien jaar in hoge dosering (45 milligram per dag) gebruikt door vrouwen in de vorm van een preparaat van het farmaceutische bedrijf Eisai (in Nederland niet verkrijgbaar). Uit onderzoek, verschenen in het tijdschrift Archives of Internal Medicine van eind juni 2006, blijkt dat bij vrouwen die dit middel slikken 77 procent minder heupfracturen voorkomen. Het aantal wervelbreuken daalt met 60 procent en de overige fracturen met 80 procent.

Dr. Leon Schurgers die het onderzoek leidde merkt op dat vitamine K van oudsher bekend is vanwege het feit dat het helpt bij het stollen van bloed. Deze recente test toont aan dat vitamine K2 tevens een cruciale rol speelt bij het behoud van gezonde botten.

Vitamine K2 stelt het lichaam in staat om calcium om te zetten in gezonde botmassa en daardoor kan het middels het verbeteren van de gezondheid van de botten bijdragen aan het voorkomen van aan osteoporose gerelateerde botbreuken juist op de kritieke plaatsen.

Dit onderzoek ondersteunt een eerdere Japanse studie waaruit bleek dat de consumptie van natto helpt om de dichtheid van botmineraal te verbeteren bij vrouwen in de postmenopauze.

Volgens het onderzoek, dat gepubliceerd is in het tijdschrift ‘Nutrition’, stelden de wetenschappers vast dat er een belangrijk verband bestond tussen het voorkomen van heupfracturen en de consumptie van natto. Dit suggereert dat een verhoogde inname van natuurlijke vitamine K2 kan bijdragen aan het voorkomen van aan osteoporose gerelateerde fracturen. Onderzoekers ontdekten dat het lichaam meer vitamine K-afhankelijke eiwitten bezit waaronder osteocalcine, regulator van de botmineralisatie, en matrix Gla-proteïne (MGP), remmer van kalkafzetting in zachte weefsels zoals kraakbeen en bloedvaten. Met andere woorden: er is toenemend bewijs dat een subklinisch vitamine K-tekort een serieuze risicofactor is voor botontkalking, gewrichtsslijtage en verkalking van de slagaderwand, en dat het verbeteren van de vitamine K-status (vooral met vitamine K2) helpt om deze degeneratieve processen tegen te gaan.

Vitamine K in voeding

Vitamine K omvat een groep verbindingen met als gemeenschappelijke structuur 2-methyl-1,4-naftochinon. Vitamine K1 (fyllochinon) is van plantaardige herkomst en is vooral aanwezig in groene (blad)groenten, algen en plantaardige oliën. Vitamine K2 omvat meerdere menachinonen waaronder MK-4 en MK-7 die zich van elkaar onderscheiden door de lengte van de zijketen. Vitamine K2 is van bacteriële herkomst en is in kleine hoeveelheden aanwezig in vlees en eieren (MK-4), (gefermenteerde) zuivelproducten zoals kaas en yoghurt (MK-8 en MK-9) en wordt ook in beperkte mate door bacteriën in de dikke darm geproduceerd. Verreweg de rijkste voedingsbron van vitamine K2 (MK-7) is natto, een Japans gefermenteerd sojaproduct. Vitamine K in westerse voeding bestaat voor 90% uit slecht opneembaar fyllochinon (hoofdzakelijk uit groene groenten) en voor 10% uit menachinon, dat uitstekend wordt opgenomen. Aziaten hebben van oudsher een hogere inname van menachinon, vooral door het eten van natto.

Vitamine K-behoefte

De opslag van vitamine K in het lichaam is beperkt en de turn-over snel, vergeleken met andere vetoplosbare vitamines. Ondanks recycling van vitamine K is voldoende dagelijkse aanvoer van het vitamine gewenst. De geschatte vitaminebehoefte (1-1,5 mcg per kilogram lichaamsgewicht per dag) is gebaseerd op een normale bloedstolling; of deze hoeveelheid voldoende is voor de overige functies van vitamine K wordt de laatste jaren sterk betwijfeld.

Brits en Amerikaans onderzoek wijst uit dat (jong)volwassenen gemiddeld 60-70 microgram vitamine K per dag innemen met de voeding en ouderen 80-120 microgram per dag. In Nederland is de gemiddelde vitamine K-inname ongeveer 250 mcg per dag. Nederlanders eten namelijk meer groene groenten dan Britten en Amerikanen. Er zijn grote (inter)individuele verschillen in de vitamine K-inname; circa de helft van de onderzochte proefpersonen had een vitamine K-inname onder de geschatte vitamine K-behoefte.

Subklinisch vitamine K-tekort wijdverbreid

Risicogroepen voor een klinische vitamine K-deficiëntie waarbij levensbedreigende bloedingen kunnen optreden zijn (pasgeboren) baby’s, mensen die langdurig (breedspectrum)antibiotica, bloedverdunners (vitamine K-antagonisten) of hoge doses salicylaten gebruiken, mensen met chronische maagdarmziekten (slechte vitamine K opname) en mensen die parenterale voeding krijgen.

Bij de meeste mensen is de bloedstolling gelukkig normaal. Wel zijn er aanwijzingen dat een subklinisch (chronisch) vitamine K-tekort wijdverbreid voorkomt, ook onder gezonde kinderen en volwassenen. De lever, die vitamine K het effectiefst uit bloed opneemt, beschikt over voldoende vitamine K om stollingsfactoren aan te maken (de eerste prioriteit) maar er blijft onvoldoende vitamine K over voor andere weefsels, waaronder botten en bloedvaten. De protrombinetijd is normaal en de stollingsfactoren zijn vrijwel volledig gecarboxyleerd. Het percentage niet-gecarboxyleerd osteocalcine en MGP in het bloed kan echter aanzienlijk zijn, vooral bij ouderen, wat aangeeft dat het vitamine K-gehalte in botweefsel, kraakbeen en bloedvaten suboptimaal is. Het bepalen van de bloedspiegel van gecarboxyleerd en niet-gecarboxyleerd osteocalcine is een gevoeliger meetinstrument voor de vitamine K-status dan stollingsparameters.

Er is toenemend bewijs dat een hogere vitamine K-inname (met name menachinon) door (gezonde) volwassenen bijdraagt aan de preventie van osteoporose, osteoartritis en hart- en vaatziekten. Het is echter de vraag of mensen de benodigde vitamine K gemakkelijk uit voedsel halen, behalve als ze besluiten natto te gaan eten. Lastig is dat veel westerse mensen de smaak van natto niet kunnen waarderen. Het alternatief is een vitamine K-supplement. Het percentage niet-gecarboxyleerd osteocalcine en MGP daalt meestal pas onder de 5% wanneer gebruik wordt gemaakt van een (hooggedoseerd) vitamine K-supplement.

Profijt van MK-7 suppletie

Onderzoekers denken dat een vitamine K-inname uit voeding tussen 200 en 500 microgram per dag nodig is voor een goede vitamine K-status (optimale carboxylering van osteocalcine). Daarbij is de vitamine K-behoefte van ouderen hoger dan van (jong)volwassenen. Het is lastig voldoende vitamine K uit de voeding te halen, vooral als het gaat om het belangrijke menachinon. Dit betekent dat in principe iedereen kan profiteren van een supplement met MK-7, met name kinderen in de groei, vrouwen boven 40 jaar en mensen met een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en osteoporose. Ook atletes, mensen met een nierziekte, vetresorptiestoornis, anorexia nervosa of diabetes mellitus en mensen die bepaalde medicijnen gebruiken (corticosteroïden, breedspectrumantibiotica, leuprolide, sulfonamides, quinine, quinidine, salicylaten, anticonvulsiva zoals fenobarbital, fenytoïne, carbamazepine, de galzuurbindende harsen cholestyramine en colestipol) hebben baat bij een vitamine K2-supplement. Inname van hoge doses vitamine A of vitamine E (> 800 IU per dag) verhoogt de vitamine K-behoefte.

Vitamine K is veilig en heeft geen bijwerkingen in hoge doseringen; in landen zoals Japan, Korea, Thailand en Taiwan is al jaren ervaring met doses van 45 mg MK-4 per dag. De stollingsneiging neemt niet abnormaal toe (stollingseiwitten zijn normaliter al vrijwel volledig gecarboxyleerd). De beste manier om de vitamine K-status te verbeteren is het eten van natto of het gebruik van een vitamine K-supplement met MK-7 uit natto. Menachinon-7 is superieur ten opzichte van fyllochinon en MK-4: MK-7 is effectief in een veel lagere dosis dan MK-4 en vitamine K1. Mensen die orale anticoagulantia (vitamine K-antagonisten) slikken, gebruiken bij voorkeur niet meer dan 50 microgram vitamine K2 per dag om de werkzaamheid van de bloedverdunners niet te verstoren.

Door een Amerikaanse commissie wordt een aanbeveling gedaan van 90-120 microgram per dag.

 

DELEN